Fotografie: een sterke brug bij afasie

Fotografie kan voor mensen met afasie een verrassend krachtige steun zijn. Waar taal soms stokt, kan een foto meteen duidelijk maken wat iemand bedoelt, voelt of wil. Een smartphonecamera biedt een eenvoudige manier om jezelf uit te drukken zonder woorden: door vast te leggen wat je mooi vindt, wat je bezighoudt of wat je wil vertellen. Foto’s helpen bovendien om gesprekken op gang te brengen, keuzes te maken en herinneringen te delen. Omdat je ze altijd bij je hebt en ze volledig aansluiten bij het eigen leven en de eigen blik, vormen foto’s een toegankelijke, creatieve en verbindende manier om communicatie weer wat lichter en menselijker te maken.

Afasie en fotografie: eerste kennismaking

Open je telefoon en kijk naar de laatste foto die je hebt genomen. De kans is groot dat je iets vastlegde wat je mooi, interessant of belangrijk vond. Voor de meeste mensen is fotograferen louter het bewaren van positieve herinneringen. In deze bijdrage tonen we dat personen met afasie en al wie hen ondersteunt heel wat meer met fotografie kunnen doen.

1. Fotograferen als ontspanning

Fotograferen kan eerst en vooral een (nieuwe) ontspannende activiteit zijn. Een activiteit die mensen met afasie en hun naasten stimuleert om aandacht te hebben voor het mooie, het grappige, het kleine in hun omgeving. Het is een hobby die je naar buiten doet gaan en je doet bewegen. Fotograferen vereist ook focus en net daarom is het zo ontspannend. In plaats van snel kiekjes te schieten, kan je leren om echt aan mindful photography te doen.

2. Smartphone als creatieve uitlaatklep

Een smartphone kan ook een hulpmiddel zijn om je creatief uit te drukken. Iedere foto die je neemt is namelijk uniek en persoonlijk. Wat je fotografeert zegt veel over jouw blik op de wereld. Je hebt er geen duur materiaal voor nodig — bijna iedereen heeft tegenwoordig een prima fototoestel in zijn broekzak — en je kan het altijd en overal doen. Uiteraard kunnen er een aantal specifieke obstakels zijn, zoals moeten fotograferen met je niet-voorkeurshand. Hiervoor zijn er gelukkig steeds meer technologische oplossingen, waardoor fotografie zonder twijfel de meest toegankelijke kunstvorm is.

3. Foto’s ter ondersteuning van communicatie

Mensen met afasie hebben moeite om zich duidelijk te maken via gesproken en geschreven taal; ook het begrijpen van taal kan erg moeilijk zijn. Foto’s kunnen hier ingezet worden om de communicatie te ondersteunen. Begrijpt de persoon met afasie niet helemaal wat je zegt of vraagt? Ondersteun je spreken dan met een foto van het voorwerp, de persoon of plaats waarover je het hebt. Foto’s kunnen ook gebruikt worden om keuzes te maken. Door bijvoorbeeld foto’s van verschillende toetjes, kan de persoon met afasie aanduiden wat hij het liefste wil.

De persoon met afasie kan ook zelf een foto tonen wanneer hij een vraag wil stellen of een gesprek wil beginnen. We kunnen gebruik maken van vier soorten foto’s: (1) foto’s die de persoon zelf heeft genomen, (2) foto’s die naasten hebben genomen, (3) foto’s uit beelddatabanken en (4) foto’s die met artificiële intelligentie zijn gemaakt.

Uit onderzoek weten we dat zelfgemaakte foto’s het meest effectief zijn en als het prettigst worden ervaren. De foto’s moeten veel context tonen: neem dus niet enkel close-ups van het eten op je bord als je later over het etentje wil vertellen. Foto’s met veel context en genomen in het dagelijks leven van de persoon zorgen voor de beste ondersteuning in de communicatie. Foto’s van recente gebeurtenissen, zoals een familiefeestje, zorgen ervoor dat de persoon dingen duidelijk kan maken die hij heeft meegemaakt.

De luisteraar krijgt zo veel context waardoor het eenvoudiger wordt om een langere conversatie te hebben. Soms worden foto’s geordend in een communicatie-app zodat ze gemakkelijker gevonden kunnen worden, al zal dit voor sommige personen met afasie soms net minder overzichtelijk zijn.

4. Fotografie bij verwerking en groepsprojecten

Afasie zet je hele leven én dat van je naasten op zijn kop. Fotografie kan je ook helpen bij het verwerken van deze sterke emoties. Een interessant project hiervoor is de ‘afasiefotogroep’. Logopediste Hilde Aarts organiseerde in 2010 voor het eerst zo een groep in het afasiecentrum van Goes met zes personen met afasie.

Het project eindigde met een tentoonstelling in de bibliotheek en kreeg heel wat aandacht van de lokale pers. Samen met logopedisten-fotografen Griet Van Beneden en Frank Paemeleire werd het materiaal daarna uitgewerkt tot een volledig draaiboek om zelf met een fotogroep aan de slag te gaan. Na het verschijnen van het boek werden er in verschillende afasiecentra en revalidatiecentra, zowel in Nederland als in Vlaanderen, NAH-fotogroepen opgericht.

Opzet van het fotogroep-project

Het project ziet er als volgt uit: een groepje mensen met afasie/NAH (niet-aangeboren hersenletsel) komt onder begeleiding van een professional een aantal weken samen. Iedereen leert eerst (beter) fotograferen door een aantal technieken aan te leren. Daarna worden allerhande opdrachten gegeven: die zijn eerst heel vrijblijvend (zoals rode dingen) fotograferen, maar gaandeweg worden ze meer inhoudelijk (zoals een zelfportret maken of je veranderde leven in beeld brengen).

Elke week worden de foto’s aan elkaar getoond en, in de mate van het mogelijke, ook besproken met de groep. Dit levert altijd heel waardevolle interacties op tussen mensen in een gelijkaardige situatie. Het project eindigt altijd met een toonmoment waarbij iedereen zelf beslist wat en hoe er gedeeld wordt met de buitenwereld. Er zijn vele mogelijkheden zoals een tentoonstelling, een digitale presentatie die via sociale media gedeeld wordt, postkaarten maken, … Ik heb al veel afasiefotogroepen opgevolgd en één patroon keert altijd terug: het is moeilijk om mensen te overtuigen om aan zo’n groep deel te nemen, maar achteraf zijn deelnemers altijd blij dat ze het gedaan hebben en zijn ze heel fier over het resultaat. Wil je meer weten en beelden zien van deelnemers? Ga dan naar onze website https://mixreeks-faq.weebly.com/nah-fotogroep.html

Conclusie

Aan de hand van deze vier voorbeelden heb ik geprobeerd aan te tonen dat fotografie zo veel meer is dan alleen maar mooie plaatjes schieten. Fotografie kan personen met afasie en hun naasten op heel veel manieren ondersteunen. Conclusie: pak die smartphone en ga (samen) fotograferen!

Korte afasievriendelijke instructie

📸 Korte instructie met picto’s

1. Foto maken 📷 → Maak een foto van wat je bedoelt.

2. Foto tonen 👆📱 → Laat de foto zien.

3. Keuze maken 👉🖼️🖼️ → Wijs de foto aan die je wil.

4. Foto bewaren 📁📱 → Zet belangrijke foto’s in één map.

Over de auteur

Frank Paemeleire is neurologopedist en werkt al meer dan 25 jaar met mensen met afasie in het Algemeen Ziekenhuis Maria Middelares. Hij is ook docent aan de Arteveldehogeschool waar hij betrokken is bij de opleidingsonderdelen rond afasie en niet-aangeboren hersenletsel. Sinds enkele jaren geeft hij ook het keuzevak ‘Fotografie en (zelf)zorg’, voor studenten die in het laatste jaar van een opleiding gezondheidszorg zitten. Hij studeerde in 2025 af aan de opleiding fotokunst van de Academie voor beeldende kunst in Gent.